جوان آنلاین: مراسم تشییع میلیونی رهبر شهید انقلاب، بیش از یک آیین تشییع یا بدرقه رسمی، به صحنه نمایش مجدد «سرمایه ملی» ایران در میانه یک بازآرایی ژئوپلیتیکی تبدیل شد؛ تصویری که رسانهها و تحلیلگران خارجی، با وجود اختلاف در روایتها و مواضع سیاسی، در اصل آن اشتراک نظر داشتند. آسوشیتدپرس مردم حاضر در تشییع را «انبوه جمعیت» (Vast crowds) و سیانان آن را «جمعیت بسیار عظیم» (Huge crowds) خواند، در حالی که گاردین این تشییع باشکوه را نتیجه جنگ ۴۰ روزه میداند؛ جنگی که باعث شد بخشی از جامعه ایران، حتی کسانی که منتقد حکومت بودند، احساس کنند باید در کنار کشورشان بایستند. رویترز نوشت که مراسم تشییع رهبر شهید فقط مخاطب داخلی نداشت؛ خطاب آن، به امریکا، اسرائیل و کشورهای منطقه هم بود و از دو تعبیر «defiant statement» (بیانیه ایستادگی) و «national resilience» (تابآوری ملی) استفاده کرد. در حالی که بیبیسی جهانی مراسم را «نمایش مشروعیت در برابر جهان» خواند، نیویورکتایمز نوشت که حتی اگر شرکتکنندگان در مراسم تشییع انگیزههای متفاوتی هم داشته باشند، چنین تجمعی نشان داد که جمهوری اسلامی همچنان توان خلق رویدادهای ملی را در مقیاس بسیار بزرگ دارد. هرچه بود، رسانهها متفقالقول هستند که تشییع رهبر شهید، یکی از بزرگترین مراسمهای تشییع عمومی تاریخ معاصر است.
مراسم وداع و تشییع میلیونی رهبر شهید انقلاب بازتابی کمسابقه در رسانهها داشت؛ مراسمی که در آن، مردم با حضور چشمگیر و بینظیر خود در خیابانهای تهران و پس از آن در جمکران و قم رقم زدند. رویترز بیش از دیگر رسانهها بر این رویداد بزرگ متمرکز شد و با بیان اینکه مراسم تشییع، فقط یک آیین سوگواری نبود، بلکه نمایش توانایی نظام در بسیج اجتماعی پس از یک بحران بزرگ محسوب میشود، نوشت که تشییع آیتالله خامنهای، پیام روشنی به واشینگتن، تلآویو و کشورهای منطقه داشت با این مضمون: «جمهوری اسلامی با وجود فشارهای نظامی و اقتصادی، همچنان قادر است جمعیت بزرگی را به خیابان بیاورد و انسجام نهادی خود را حفظ کند.» در تحلیل رویترز، تشییع بیش از آنکه درباره گذشته باشد، درباره نمایش اقتدار برای آینده بود. این رسانه همچنین به نقش نمادین مراسم در سیاست منطقهای اشاره کرد و آن را بخشی از تلاش تهران برای نشان دادن اینکه توازن قدرت پس از جنگ همچنان به سود ایران قابل مدیریت است، دانست. به گفته رویترز، بخشی از شرکتکنندگان به انگیزههای مذهبی، ملی یا تاریخی حضور یافتهاند، نه لزوماً وفاداری سیاسی. تشییع فقط مخاطب داخلی نداشت، بلکه خطاب به امریکا، اسرائیل و کشورهای منطقه نیز بود. رویترز با تأکید بر اینکه تهران نشان داد که ساختار سیاسی فرو نپاشیده، انتقال قدرت انجام شده، انسجام داخلی همچنان پابرجاست و ایران هنوز بازیگری تعیینکننده در منطقه است، به همین دلیل، از تعبیرهایی مانند بیانیهای از ایستادگی و تابآوری ملی استفاده کرد. شورای ایرانیان امریکا (NIAC) نیز از همین زاویه تحلیلی با عنوان «سوگواری (آیتالله) خامنهای: صحنهای برای سوگواری و قدرتافکنی» نوشت که تشییع صرفاً یک مراسم سوگواری نبود، بلکه همزمان چند کارکرد سیاسی و راهبردی را دنبال میکرد. در تحلیل NIAC آمده که مراسم تشییع به گونهای طراحی شد که مؤلفههای مذهبی، ملی و سیاسی را در کنار هم قرار دهد، یعنی سوگواری، هویت ملی، انتقامخواهی و استمرار نظام، همگی در یک قاب واحد روایت شوند.
فریاد شعار خونخواهی
گاردین در تحلیل خود، با بیان اینکه میلیونها نفر در مراسم شرکت کردند، نوشت که جنگ خارجی باعث شد بخشی از جامعه، حتی کسانی که منتقد حکومت بودند، احساس کنند باید در کنار کشور بایستند. این روزنامه انگلیسی با استفاده از تعابیر «نمایش بزرگ سیاسی» و «یکی از بزرگترین تشییعهای عمومی تاریخ معاصر» به این نکته اشاره کرد که ترکیبی از سوگواران در مراسم تشییع آیتالله خامنهای، شعارهای انتقام و خونخواهی سر میدادند. تحلیل گاردین این است که مراسم صرفاً یک آیین مذهبی نبود، بلکه پیامی سیاسی و نمادین نیز برای داخل و خارج از ایران داشت. در عین حال، گاردین مدعی شد که ایران همچنان جامعهای متکثر و دارای شکافهای سیاسی است و این مراسم بهتنهایی پاسخ نهایی درباره میزان حمایت اجتماعی از حکومت نمیدهد.
نمایش مشروعیت
آسوشیتدپرس، توجه خود را هرچه بیشتر بر جنبه میدانی این حضور مردمی متمرکز کرد و با اشاره به اینکه جمعیت انبوه در این مراسم شرکت داشتند، گزارش کرد که صفوف عزاداران برای کیلومترها امتداد داشت و این مراسم از نظر ابعاد، با بزرگترین مراسم رسمی ایران قابل مقایسه است. الجزیره گزارش کرد که یکی از بزرگترین مراسم تشییع در تاریخ معاصر شکل گرفت که به نظر میرسد از مراسم سال ۱۹۸۹ (تشییع امام خمینی) بزرگتر باشد. این مراسم از اهمیتی فراتر از ایران و تحولات منطقه برخوردار است. در سلسله گزارشهای سیانان که از محل مراسم پخش شد، خبرنگار این شبکه از عباراتی مانند «جمعیت بسیار عظیم»، «دریایی از عزاداران» و «صحنههای کمنظیر» استفاده کرد. بیبیسی مراسم را از منظر انتقال قدرت و آینده نظام تحلیل کرد و با تعابیر «یکی از مهمترین لحظات تاریخ جمهوری اسلامی»، «بزرگترین آزمون نظام پس از ۱۹۸۹» و «نمایش مشروعیت در برابر جهان با حضور میلیونی مردم عزادار» آن را توصیف کرد. تحلیل بیبیسی این است که حکومت تلاش میکند از این مراسم نشان دهد که انتقال رهبری بدون شکاف جدی انجام شده است. ضمن اینکه حضور گسترده مردم میتواند برای تقویت تصویر ثبات داخلی استفاده شود، اما بهتنهایی همه پرسشها درباره آینده سیاسی ایران را پاسخ نمیدهد.
پیام مستقیم به دشمنان منطقهای
رسانههای روسی مانند راشاتودی و تاس از تعابیری مانند: «میلیونها عزادار»، «بزرگترین مراسم تشییع قرن»، «نمایش وحدت ملت ایران» استفاده کردند و تحلیل آنها بیشتر بر شکست تلاش دشمنان ایران برای بیثبات کردن کشور متمرکز بود. در تحلیل نیویورکتایمز، عباراتی مانند «دریای سوگواران»، «یکی از بزرگترین اجتماعات سیاسی و مذهبی دهههای اخیر» و «صحنهای که یادآور انقلاب ۱۹۷۹ و تشییع آیتالله خمینی بود»، برجسته بود. این روزنامه امریکایی نیز همچون برخی رسانههای دیگر غربی نوشت که حتی اگر انگیزههای شرکتکنندگان متفاوت باشد، چنین تجمعی نشان میدهد جمهوری اسلامی همچنان توان خلق رویدادهای ملی در مقیاس بسیار بزرگ را دارد. واشینگتنپست بر پیام منطقهای مراسم تمرکز کرد و به همین دلیل از «نمایش همبستگی»، «قدرتنمایی نمادین»، «پیام مستقیم به دشمنان منطقهای» استفاده کرد. تحلیل این رسانه این بود که تهران قصد داشت نشان دهد فشارهای خارجی موجب فروپاشی انسجام داخلی نشده است. فایننشالتایمز بیشتر به منظر ژئوپلیتیک توجه و اعلام کرد که حضور گسترده مردم، دست مذاکرهکنندگان ایرانی را در تعاملات خارجی تا حدی تقویت میکند زیرا تصویر یک نظام فروپاشیده را تضعیف میکند.
اهمیت ژئوپلیتیکی تشییع فرامرزی
پیکر رهبر شهید امروز چهارشنبه در عراق تشییع خواهد شد. در بیلبوردی که به همین منظور در این کشور نصب شده، از پیکر ایشان با جمله «اولین زائر اربعین، به کربلا خوش آمدی» استقبال شده است و علی الزیدی، نخستوزیر عراق، روز چهارشنبه را تعطیل اعلام کرد. بررسی گزارشهای منتشرشده نشان میدهد که رسانههای بینالمللی، مراسم نجف و کربلا را صرفاً یک ادامه تشریفاتی مراسم تهران نمیدانند، بلکه آن را دارای اهمیت مذهبی، تاریخی و ژئوپلیتیکی توصیف و آن را بیسابقهترین تشییع فرامرزی جمهوری اسلامی ایران پیشبینی کردهاند. «د نشنال» نوشت که انتقال پیکر از ایران به عراق و سپس بازگشت آن به ایران، این مراسم را به یکی از گستردهترین تشییعهای رسمی تاریخ جمهوری اسلامی ایران تبدیل کرده است. این رسانه تأکید میکند که مراسم، چهار شهر مقدس شیعه (قم، نجف، کربلا و مشهد) را در یک زنجیره واحد به هم پیوند میدهد و انتظار میرود میلیونها زائر عراقی و منطقهای نیز در آن حضور یابند. بسیاری از تحلیلها بر این نکته تمرکز کردهاند که انتخاب نجف صرفاً یک تصمیم لجستیکی نیست. رسانهها این مراسم را تلاشی برای پیوند دادن شخصیت رهبر ایران با سنت تاریخی و فراملی تشیع ارزیابی کردهاند. چند رسانه منطقهای و عربی از جمله شفقنیوز، مراسم را نمادی از امتداد جغرافیایی هویت شیعی توصیف کردهاند. در گزارشهای آنها آمده است که مسیرهای مشخصی در نجف و کربلا آماده شده، صدها ایستگاه صلواتی و هزاران نیروی خدماتی و امنیتی مستقر شدهاند و هزاران خبرنگار برای پوشش مراسم ثبتنام کردهاند.
